Дисоска: Недостатокот на инфаструктура за грижа на деца директно се пресликува во ограничувањето на работните можности на жените

Иако законската регулатива е во корист на жените претприемачи, нејзината не-имплементација покажува дека тие сѐ уште се соочуваат со бројни предизвици. Во интервјуто со Валентина Дисоска, Претседателка на Националната платформа за женско претприемништво разговараме токму за овие предизвици.  

Работник: Извештајот на Светска банка за жени, бизнис и закони од 2024 година вели дека Македонија има добра законска регулатива во однос на женското претприемништво, но истата не се применува доволно во пракса. Ваш коментар околу ова?

Дисоска: Извештајот на Светска банка од 2024 година ја нагласува конзистентноста на македонската законска рамка со меѓународните стандарди во однос на женското претприемништво, што се должи на принципот на родова неутралност и инклузивност, каде што женското претприемништво е интегрално инкорпорирано во целокупната законска регулатива, без експлицитни поделби по пол. Меѓутоа, јазот помеѓу de jure регулативата и de facto имплементацијата упатува на предизвици во праксата, кои се во голема мера поврзани со овозможувачката економска околина, како и со достапноста до финансиски средства, едукација, пристап до информации и вмрежување. Консеквентно, ефективноста на законската рамка не зависи само од нејзиниот квалитет, туку и од присуството на позитивен екосистем кој активно ги генерира и промовира бизнис можностите, обезбедувајќи механизми за поддршка на родовата еднаквост во пристапот до ресурси и пазари. За да се затвори овој јаз, потребно е стратешко насочување кон спроведување на активни мерки кои ќе ја зајакнат финансиската писменост и капацитетот за препознавање на пазарните прилики кај жените-претприемачи, со што ќе се овозможи трансформација на законските одредби во опиплив економски развој.

Работник: Во истиот извештај, Светска банка дава оценка 25 од можни 100 за рамката за детска заштита. Тоа значи дека иако законите велат дека има доволно ресурси за згрижување на деца, во пракса државата има фундаментално потфрлено во овозможувањето на истите. Колку според Вас недоволните капацитети за згрижување на деца стојат на патот на успехот на жените претприемачи? 

Дисоска: Ниската оцена од 25/100 дадена од Светска банка за рамката за детска заштита во извештајот „Жени, бизнис и закони“, укажува на сериозен јаз помеѓу законските одредби за достапност на ресурси и реалниот недостаток на функционални и добро распоредени капацитети за згрижување деца, вклучувајќи ги градинките и установите за грижа на ученици во раното основно образование. Овој недостаток, проширен со дефицитот на услуги за грижа на стари лица, директно се пресликува во ограничување на работните можности на жените, претставувајќи значајна пречка за растот на нивните кариери, нивното претприемништво и постигнувањето на високи одлучувачки позиции. Недоволните државни капацитети за згрижување деца, според тоа, функционираат како „скриена субвенција“ од женскиот труд кон семејството, наметнувајќи им на жените непропорционален товар на неплатена грижа, што пак ја инхибира нивната способност за инвестирање време и ресурси во претприемачки активности или во развој на сопствениот бизнис. За да се поддржи женското претприемништво и економско зајакнување, неопходна е стратешка државна интервенција насочена кон експанзија и територијална оптимизација на јавните и приватните услуги за грижа, поткрепена со прецизна анализа на податоците за потребите на населението, со цел укинување на оваа системска бариера.

Работник: Податоците покажуваат дека жените, во просек, поминуваат три пати повеќе извршувајќи ги домашните работи, отколку мажите. Како да се справиме со оваа нефер распределба на домашните обврски? 

Дисоска: Нееднаквата распределба на неплатената домашна работа, каде жените во просек поминуваат три пати повеќе време од мажите, претставува значајна социо-економска бариера која ја ограничува нивната целосна партиципација на пазарот на трудот и во јавниот живот. Справувањето со овој структурен проблем бара темелна промена, иницирана преку едукативни процеси во семејството кои промовираат родова неутралност во домашните обврски и ја разбиваат традиционалната поделба на „машки“ и „женски“ задачи, нагласувајќи ја потребата од заедничка одговорност базирана на индивидуалните можности и околности на партнерите. Процесот на ментална и културна промена е сложен и бара трпеливост, но е неопходен за постигнување на родова еднаквост. За ефективно справување со овој проблем, клучна е системска интервенција преку креирање на јавни политики кои поддржуваат рамнотежа помеѓу приватниот и професионалниот живот, како што се достапни и квалитетни услуги за грижа на деца и стари лица, со цел да се намали тежината на неплатената работа врз жените. Понатаму, неопходна е медиумска и едукативна кампања на национално ниво која ќе ги промовира позитивните примери на споделена одговорност и ќе ја подигне свеста за економските импликации од нееднаквата распределба на неплатената работа врз целокупниот општествен развој.

Работник: Стереотипите се присутни уште од најрана возраст. Жените уште од мали повеќе се насочуваат кон општествени науки. Колку стереотипите како такви се пречка за жените да станат претприемачи? 

Дисоска: Присуството на родови стереотипи од најрана возраст, кои жените претежно ги насочуваат кон општествените науки, претставува значајна културна пречка за нивната инволвираност во претприемништвото, особено во високопрофитабилните и технички доминантни сектори како што се СТЕМ (Наука, Технологија, Инженерство и Математика). Овие екстерни стереотипи се засилени со внатрешни, несвесни бариери и феномени како што е „синдромот на измамник“ (imposter syndrome), кои водат кон сомнеж во сопствениот капацитет, знаење и стручност, дополнително ограничувајќи го преземањето на ризик и влез во попрофитабилните, но традиционално машки доминантни бизниси. Следствено, овој двоен притисок – од надворешните очекувања и внатрешната несигурност – резултира со самоселекција и повлекување на жените од техничките и иновативните области, со што директно се намалува нивниот потенцијал за формирање на брзорастечки и високопрофитабилни претпријатија. За ефективно надминување на овие бариери, неопходно е стратешко интегрирање на програми за менторство и едукација кои активно ги предизвикуваат родовите норми и ја зајакнуваат самодовербата и лидерските вештини на жените, овозможувајќи им да ги препознаат и искористат пазарните можности во сите економски сектори.

Работник: За крај, што би им порачале на оние жени кои сакаат да станат претприемачи?

Дисоска: На жените кои имаат аспирации да влезат во претприемачки води им се препорачува да иницираат акција без одложување, бидејќи пролонгирањето на стартот директно го загрозува потенцијалот за навремено постигнување на дефинираните стратешки цели. Успешното претприемништво бара не само итност, туку и континуирана посветеност, што подразбира целосна пожртвуваност, дисциплина и прифаќање на принципот на доживотно учење со цел одржување на конкурентноста и агилноста во динамичното пазарно окружување. Клучна компонента за одржлив успех е развивањето на робусна мрежа на поддршка и менторство, која ќе обезбеди не само емоционална поддршка, туку и пристап до критично знаење и капитал, неопходни за навигација низ неизвесноста на бизнис стартот. Затоа, фокусот треба да биде ставен на систематско истражување на пазарот и на континуирана евалуација на ризикот, интегрирајќи ги сопствените иновативни идеи со практични бизнис модели за да се обезбеди долгорочен раст и економска одржливост.