Кога работодавачот мора да исплати отпремнина и како се пресметува нејзиниот износ?

Престанокот на работниот однос не значи автоматски дека работникот има право на отпремнина. Во Македонија, работодавачот е должен да исплати отпремнина во случаи утврдени со закон, меѓу кои е и отказот поради деловни причини, односно кога работникот е прогласен за технолошки вишок.

Правото на отпремнина зависи од причината за престанок на работниот однос, стажот кај работодавачот и законските правила за пресметка на надоместокот.

Кога работникот има право на отпремнина?

Според Законот за работните односи, работникот има право на испратнина кога работодавачот му го откажува договорот за вработување од деловни причини, како што се технолошки, економски, организациски, структурни или слични промени поради кои престанува потребата од неговата работа.

Висината на испратнината се определува според годините поминати во работен однос кај работодавачот, а основата за пресметка е просечната нето-плата на работникот во последните шест месеци пред отказот.

Колкава испратнина му следува на работникот?

Членот 97 од Законот за работните односи ги утврдува следните износи на испратнина при отказ од деловни причини:

• До пет години работен однос – една нето-плата.
• Од пет до десет години – две и пол нето-плати.
• Од десет до 15 години – три и пол нето-плати.
• Од 15 до 20 години – четири и пол нето-плати.
• Од 20 до 25 години – шест нето-плати.
• Над 25 години – седум нето-плати.

За пресметката се зема просечната нето-плата на работникот во последните шест месеци пред отказот, но таа не смее да биде пониска од 50 проценти од просечната нето-плата исплатена по работник во државата во последниот месец пред отказот.

На пример, ако просечната месечна нето-плата на работникот во последните шест месеци изнесувала 30.000 денари, за пет години работен однос испратнината би изнесувала 30.000 денари, под услов да е исполнет и законскиот минимум за основицата. За десет години, според соодветната категорија, би изнесувала 105.000 денари.

Ова е поедноставен пример за пресметка, а конечниот износ зависи од конкретните околности и законската основица.

Кога се исплаќа испратнината?

Работодавачот е должен да ја исплати испратнината на денот на престанокот на работниот однос.

Законот предвидува и дека работникот не може правосилно да се откаже од ова право, ниту работодавачот може да бара од него да потпише согласност за откажување од испратнината. Таквата согласност е ништовна.

Исклучок е предвиден за работниците кои вршат сезонска работа што трае до три месеци, кога договорот се откажува од деловни причини.

Дали отпремнина следува при заминување во пензија?

Отпремнината при пензионирање е посебен вид надоместок и не треба да се меша со испратнината што се исплаќа при отказ од деловни причини.

Во Македонија, правото и висината на отпремнината при заминување во пензија се уредуваат со применливите колективни договори и соодветните прописи. Во приватниот сектор, Општиот колективен договор за стопанството е важен извор за утврдување на ова право.

Затоа, пред исплатата, потребно е да се проверат важечкиот колективен договор, условите кај работодавачот и применливите законски одредби.

Дали отпремнина следува ако работникот сам даде отказ?

Ако работникот сам го откаже договорот за вработување или потпише спогодба за престанок на работниот однос, тоа само по себе не создава право на испратнина како при отказ од деловни причини.

Исто така, истекот на договорот за вработување на определено време не значи автоматски дека работникот има право на испратнина.

Сепак, секој случај треба да се разгледува одделно, во зависност од правната основа за престанок на работниот однос и евентуалните посебни права предвидени со закон или колективен договор.

Што ако работодавачот не ја исплати испратнината?

Работникот кој смета дека има право на испратнина, но не ја добил, треба да ја зачува документацијата поврзана со работниот однос, вклучувајќи го договорот за вработување, решението за отказ и пресметките на платата.

Во зависност од случајот, може да побара помош од синдикатот, да се обрати до Државниот инспекторат за труд или да побара правна помош за остварување на своите права.

Важно е работниците да ги проверат и роковите за правна заштита, бидејќи нивното пропуштање може да влијае врз можноста за остварување на правата од работниот однос.