„Темпирана бомба“: Пензионерските фондови ширум светот се соочуваат со сè поголема криза

Подолгиот животен век и сè помалиот број новородени деца создаваат сериозен притисок врз пензиските системи, додека фондовите се обидуваат да обезбедат доволно средства за исплата на идните пензии.

Пензионерските системи ширум светот се соочуваат со растечки финансиски предизвик поради стареењето на населението, намалувањето на наталитетот и зголемувањето на бројот на години што луѓето ги поминуваат во пензија. Експертите предупредуваат дека комбинацијата од овие фактори може сериозно да ја загрози долгорочната одржливост на пензиските фондови.

Проблемот е во тоа што бројот на работници кои преку придонеси ги финансираат пензиите се намалува, додека обврските кон пензионерите продолжуваат да растат.

Според извештајот „Marsh CFA Institute Global Pension Index 2026“, објавен на 20 октомври, анализирани се 55 пензиски системи што опфаќаат приближно 66 отсто од светското население.

Податоците покажуваат дека во 43 од анализираните 55 системи стапката на фертилитет е пониска од 2,1 дете по жена, што е приближното ниво потребно за одржување на бројноста на населението без миграција. Во 23 системи стапката е под 1,5 дете по жена.

Луѓето подолго живеат, а пензиите се исплаќаат повеќе години

Еден од главните фактори е продолжувањето на животниот век. Во поразвиените региони, очекуваниот преостанат животен век на лицата на возраст од 65 години е зголемен за 50,9 отсто во споредба со 1950 година и сега изнесува околу 20 години.

Ова значи дека пензиските системи мора да обезбедат средства за подолг период, во услови кога односот меѓу работоспособното население и постарите лица се влошува.

Себастиен Бетармије, извршен директор на Меѓународниот центар за управување со пензии, предупредува дека проблемот станува сè поизразен. Тој посочува дека некои пензиски системи имаат корисници на возраст од 107 или 108 години, кои пензија примаат речиси половина век.

Подолгиот животен век значи и поголеми финансиски обврски за фондовите, а товарот може да се пренесе врз идните генерации. Бетармије ја опишува оваа состојба како „темпирана бомба“.

Кој го презема ризикот – пензискиот фонд или идниот пензионер?

Пензиските системи генерално функционираат според два основни модели.

Кај системите со однапред дефинирана пензија, на корисникот му се гарантира определено ниво на примања според правилата на планот. Кога животниот век се продолжува, фондот мора да обезбеди дополнителни средства за подолгиот период на исплата.

Кај системите со дефинирани придонеси, идната пензија зависи од уплатените средства и приносите од нивното инвестирање. Во овој случај, поголем дел од ризикот го носи самиот поединец, кој може да живее подолго отколку што може да издржи неговата пензиска заштеда.

Особено чувствителни се системите во кои придонесите на денешните вработени главно се користат за исплата на пензиите на сегашните пензионери. Кога се намалува бројот на работници во однос на бројот на пензионери, се зголемува притисокот врз финансирањето на пензиите.

Во САД се очекува исцрпување на резервите во 2032 година

Колку е сериозен предизвикот покажува и примерот со Соединетите Американски Држави.

Според извештајот на американската Управа за социјално осигурување, резервите на фондот ОАСИ (OASI), од кој се исплаќаат старосните пензии и надоместоците за членовите на семејствата на починатите осигуреници, би можеле да бидат исцрпени во четвртиот квартал од 2032 година.

Според актуелните проекции и важечките правила, тековните приходи на фондот тогаш би биле доволни за покривање на околу 78 отсто од предвидените исплати.

Ова укажува на потребата од промени со кои би се обезбедило долгорочно финансирање на пензиските обврски.

Поголемите приноси носат и поголеми инвестициски ризици

Демографските промени ги погодуваат и фондовите кои ги инвестираат придонесите на вработените и работодавачите за да обезбедат средства за идните пензии.

Кога сè поголем дел од членовите заминуваат во пензија, одредени фондови почнуваат да исплаќаат повеќе пари отколку што добиваат преку новите придонеси. Поради тоа, приносите од инвестициите стануваат поважни, како и потребата фондовите да располагаат со доволно ликвидни средства за редовни исплати.

Австралискиот регулатор АПРА (APRA), во извештај од 2025 година, навел дека приближно една третина од анализираните фондови имале негативен природен паричен тек во период од три години, односно исплатите биле поголеми од приливите од придонеси.

Сепак, регулаторот нагласува дека ова само по себе не мора да биде причина за загриженост, бидејќи некои фондови се наменети за членови од кои голем дел веќе се пензионери.

За да остварат повисоки приноси, дел од фондовите се насочуваат кон посложени и помалку ликвидни инвестиции, меѓу кои приватен капитал, инфраструктурни проекти и приватни кредитни вложувања.

Бетармије предупредува дека обидите за остварување повисоки приноси неизбежно носат и поголеми ризици. Слична оценка има и Жан-Пјер Обри од Центарот за истражување на пензионирањето при Бостонскиот колеџ, кој посочува дека демографските промени ги зголемуваат трошоците и ги поттикнуваат фондовите да преземаат дополнителни ризици.

Решенијата не се само на финансиските пазари

Сепак, не сите раководители на пензиски фондови сметаат дека поризичните инвестиции се единственото решение.

Дејвид Елијас, извршен директор на австралискиот пензиски фонд „Хостплус“ (Hostplus), вели дека демографските промени се само еден од факторите што се земаат предвид при донесувањето инвестициски одлуки.

Според него, клучно е вложувањата да бидат распределени меѓу различни видови имот, земји и економски сектори, при што очекуваниот принос мора да се спореди со ризикот што се презема.

Дел од притисокот врз пензиските системи, според оценките на експертите, може да се ублажи преку миграциски политики и технолошки напредок. Стареењето на населението истовремено може да создаде и нови инвестициски можности.

Авторите на глобалниот индекс како приоритети ги издвојуваат јасно дефинираните цели на пензиските системи, посилното финансирање на идните обврски и пофлексибилните правила за пензионирање и користење на пензиските примања.

Предизвикот, сепак, останува: дури и најдобро оценетите пензиски системи ќе мора постојано да се приспособуваат на подолгиот животен век и промените во структурата на населението.

Извор: B92