Мобинг на работното место: Кога лошото однесување станува законски забрането психичко вознемирување?
Постојано понижување, навреди, омаловажување, изолирање од колегите или намерно создавање непријатна работна атмосфера можат да бидат дел од психичкото вознемирување на работното место, познато како мобинг. Законот за работните односи го забранува овој облик на однесување, а работниците имаат право да побараат правна заштита.
Работник кој секојдневно оди на работа со страв од претпоставениот, кој постојано е изложен на понижувања, навреди или намерно игнорирање од колегите, може да се соочува со многу повеќе од обични несогласувања на работното место.
Кога негативното однесување се повторува, го нарушува достоинството и интегритетот на вработениот и создава непријателска, понижувачка или навредлива работна атмосфера, може да станува збор за мобинг.
Психичкото вознемирување на работното место е забрането со Законот за работните односи, а заштитата дополнително е уредена со посебниот Закон за заштита од вознемирување на работно место.
Што претставува мобинг според законот?
Членот 9-а од Законот за работните односи предвидува дека е забранет секаков вид психичко вознемирување на работното место, односно мобинг.
Според овој член, мобингот претставува негативно однесување од поединец или група кое често се повторува, најмалку во период од шест месеци, и претставува повреда на достоинството, интегритетот, угледот и честа на вработените.
Таквото однесување може да предизвика страв или да создаде непријателска, понижувачка или навредлива атмосфера, а крајната цел може да биде престанок на работниот однос или принудување на работникот сам да го напушти работното место.
Важно е да се знае дека посебниот Закон за заштита од вознемирување на работно место има сопствена дефиниција за психичко вознемирување, која го нагласува повторувањето, континуираноста и систематичноста на негативното однесување. Поради тоа, правната оцена на конкретен случај треба да ги земе предвид двата закона.
Кои однесувања можат да претставуваат мобинг?
Мобингот може да се манифестира на различни начини. Понекогаш станува збор за отворени навреди и понижувања, а понекогаш за посуптилни постапки со кои работникот постепено се изолира или се доведува во неповолна положба.
Меѓу примерите се:
- Постојано омаловажување и навредување на работникот пред колегите;
- Намерно игнорирање и исклучување од комуникацијата во работниот колектив;
- Континуирано упатување неоправдани критики и обвинувања;
- Доделување понижувачки или несоодветни работни задачи;
- Намерно спречување на работникот да ги извршува своите работни обврски;
- Постојано создавање притисок со цел работникот да даде отказ;
- Ширење негативни информации и нарушување на професионалниот углед на вработениот.
Сепак, не секое непријатно однесување или несогласување на работното место автоматски претставува мобинг. Важно е да се утврдат зачестеноста, континуитетот, околностите и последиците од однесувањето.
Кој може да врши мобинг?
Многумина мобингот го поврзуваат исклучиво со претпоставените и раководителите, но психичкото вознемирување може да доаѓа од различни страни.
Според членот 9-а став 4 од Законот за работните односи, извршител на психичко вознемирување може да биде едно или повеќе лица, без оглед на нивното својство.
Тоа значи дека мобинг може да врши:
- Работодавачот како физичко лице;
- Одговорно лице кај работодавачот;
- Раководител или непосреден претпоставен;
- Еден или повеќе колеги;
- Група вработени.
Со други зборови, мобингот не е ограничен само на односот меѓу претпоставениот и подредениот. Може да се случува и меѓу колеги кои се на исто работно ниво.
Дали секоја расправија со шефот е мобинг?
Не. Ова е една од најважните разлики што треба да ги разберат работниците.
Работниот процес подразбира поставување задачи, давање насоки, контрола на извршувањето на работата и оценување на резултатите.
Работодавачот има право да бара од вработените да ги исполнуваат своите работни обврски, да укажува на пропусти и да презема законски мерки кога има повреда на работниот ред и дисциплина.
Но, тоа право не смее да се користи како изговор за континуирано понижување, навредување или намерно создавање непријателска работна средина.
Посебниот Закон за заштита од вознемирување на работно место во членот 8 наведува дека повремените разлики во мислењата поврзани со работата и работните задачи не се сметаат за вознемирување, освен ако нивната цел е да се повреди или намерно да се навреди работникот.
Затоа, треба да се прави разлика меѓу легитимно раководење со работниот процес и однесување со кое се нарушуваат достоинството и интегритетот на вработениот.
Што може да направи работникот кој смета дека е жртва на мобинг?
Работникот кој смета дека е изложен на психичко вознемирување има право да побара заштита согласно со Законот за заштита од вознемирување на работно место.
Овој закон предвидува постапка за заштита, а меѓу важните чекори се:
1. Документирање на однесувањето
Работникот треба да ги забележува случувањата, датумите, времетраењето и околностите во кои се случиле. Електронската пошта, пораките, документите и сведочењата на колегите можат да бидат важни докази.
2. Писмено предупредување
Членот 17 од посебниот закон предвидува работникот писмено да му се обрати на лицето за кое смета дека го вознемирува и да му укаже дека однесувањето е несоодветно, неприфатливо и несакано, со предупредување дека ќе побара законска заштита доколку не престане.
3. Поднесување барање за заштита
Законот предвидува можност за поднесување писмено барање за заштита од вознемирување на работното место до работодавачот. Во одредени случаи, кога за вознемирувањето се товари работоводен орган или работодавачот како физичко лице, постои посебна можност за поведување судска постапка по претходно писмено предупредување.
4. Барање судска заштита
Работникот може да побара заштита пред надлежниот суд согласно со условите и постапката утврдени со посебниот закон.
Важно е работниците да ги проверат важечките рокови и процесните услови пред да преземат конкретни правни чекори.
Кој треба да докаже дека имало мобинг?
Законот за работните односи во членот 11 став 2 предвидува дека во случај на спор поради психичко вознемирување на работното место, товарот на докажување паѓа на поединецот или групата против кои е поведена постапката за мобинг, освен ако се докаже дека различниот третман е направен поради законските исклучоци.
И посебниот Закон за заштита од вознемирување на работно место содржи правила за товарот на докажување во судската постапка.
Тоа е значајна законска гаранција за работниците кои бараат заштита, но не значи дека не треба да располагаат со факти и докази за однесувањето на кое се повикуваат.
Може ли работникот да биде казнет затоа што пријавил мобинг?
Не смее да биде ставен во понеповолна положба поради тоа што побарал правна заштита или учествувал како сведок во постапка за мобинг.
Членот 11 став 3 од Законот за работните односи предвидува дека поради поведување постапка за правна заштита од психичко вознемирување, како и поради сведочење во текот на постапката, на вработениот не може да му се влошат условите за работа.
Посебно се наведуваат намалувањето на заработувачката, преместувањето на друго работно место и спречувањето на напредувањето или стручното усовршување.
Дополнителна заштита предвидува и членот 30 од посебниот закон, кој забранува ставање на работникот во понеповолна положба поради поведување постапка или учество како сведок.
Мобингот не е обичен конфликт меѓу колегите
Психичкото вознемирување на работното место може да има сериозни последици врз достоинството, професионалниот углед и здравјето на работникот.
Затоа, важно е вработените да знаат дека имаат право на работна средина во која ќе бидат почитувани и нема да бидат изложени на континуирано понижување, заплашување или намерно нарушување на нивната професионална положба.
Мобингот не смее да се третира како нормален дел од работниот процес, ниту како цена што работникот мора да ја плати за да го задржи своето работно место. Законот предвидува механизми за заштита, а нивното познавање е првиот чекор кон остварувањето на работничките права.
Извори: Закон за работните односи, членови 9-а и 11; Закон за заштита од вознемирување на работно место, особено членовите 5, 8, 17, 18 и 30.

